Comfort zone

SONY DSCVerander goeroes weten het zeker. Leren doe je pas buiten je comfort zone. zolang je binnen de je vertrouwde wereld blijft, valt er niks te leren. Dan doe je alleen maar wat je al kunt. Zoek ik vaak de grenzen op? Mwoh… De ritjes Ventoux zijn duidelijk buiten de comfort zone. Zowel omhoog als omlaag. Met de reisfiets van Jena terug naar Nederland door volstrekt shit-weer met een op de eindeloze kinderkopweggetjes stuk gereden kont? Dan was duidelijk ruim buiten de comfort zone. De 16 % afdaling met de mountainbike over de slordig neergesmeten keien in het bos bij Weimar? Precies zo, zeker toen ik het lef had een moment mijn remmen los te laten. Maar verder? De trainings- en ontspanningstochtjes een paar maal per week gaan over bekende wegen. En bij slecht weer zet ik me op de binnenfiets. Curiosity kills the cat. Met het klimmen der jaren worden je haast ongemerkt wat voorzichtiger.

De wielerbaan van Alkmaar is een klassieke houten piste. 250 meter lang, de bochten dik veertig graden steil. Baanfietsen zijn minimalistische kunstwerken. Frame, stuur, twee wielen, ketting, klaar. Vergeleken met het gelikte hout van deze binnenbaan is zelfs het mooiste asfalt nog een hobbelweg. Dat moet hard kunnen gaan.

Met een dik dozijn mannen melden we ons op een zaterdagmiddag voor wat een clinic baanfietsen heet en daarna nog een lekker uurtje koersen. Dan denk je dat je aardig thuis bent op een fiets, maar dit is andere koek. De eerste kennismaking roept vooral aarzeling op. De fietsen sturen nerveus, doortrappen en geen rem zijn we niet gewend en de baan ziet er spekglad uit. De waarschuwingen laat weinig te raden over: met te weinig snelheid glipt in de bochten je achterwiel weg en donder je zonder pardon naar beneden. Het resultaat is een dozijn kerels ruimschoots buiten hun comfort zone. Als even later een van ons door een ongelukkige manoeuvre tegen het beton van het binnenterein klettert, zit de schrik er goed in. Twaalf angsthazen op de fiets.

De clinic is vooral bedoeld om je het gevoel te geven dat je nu ook weer niet zo heel ver over je grens aan het klooien bent. Na wat aansporing van de trainer begint het toch te draaien. Het klimmen in de baan, op halve hoogte voluit door de bochten jagen, je val-snelheid bij het uitkomen van de bocht benutten; het is een aparte sensatie. Al gauw gaat het hard. Veel harder dan buiten. Het fietst weliswaar vederlicht, tegelijkertijd vraagt het elke seconde je concentratie. De gedachte dat we dit een uur voluit zouden doen, schuiven we al snel aan de kant. Het is een totaal andere discipline dan op de weg. Even ontspannen om je heen koekeloeren zoals je op een racefiets gemakkelijk doet, kun je hier beter vergeten, wij in elk geval wel. Ter illustratie schuiven er tegen het einde van onze speeltijd nog een paar van boven naar beneden van de baan. Bij het uitrijden even vergeten dat je er wel wàt tempo in moet houden.

Na afloop staan we met drie dozijn schaafwonden onder de douche. Leuk? Zeker! Buiten de comfort zone? Helemaal! Leerzaam? Absoluut!, al is het maar dat we unaniem onze oprechte bewondering voor baanrenners uitspreken. Voor herhaling vatbaar? Hmmm, daar moet nog wat over gedacht worden. De eerste valpartij blijkt een gebroken heup te hebben opgeleverd. Dat is een wel heel pijnlijk leerproces. Doe mij nu eerst maar een maandje comfort zone.

Lees verder / reageer

Met Machiavelli naar school (afl. 4)

Het doel heiligt de middelen?machiavelli

Als je in gezelschap de naam Machiavelli laat vallen, roept er altijd wel iemand ‘het doel heiligt de middelen’. Dat is een wel heel korte samenvatting van zijn denken. Machiavelli is voor velen de boosaardige leermeester van machtshebbers en intriganten, de ‘foute’ politici die geen middel schuwen om hun doel te bereiken en er alles voor over hebben om aan de macht te blijven.

‘Voetbal is oorlog’, zei Rinus Michels ooit. Hij werd er direct mee in de hoek van onze hoofdpersoon gezet. Michels bedoelde dat in voetbal veel van de strategische elementen van oorlogsvoering terugkomen. Maar Machiavelli staat voor velen in die hoek van foute denkers. Zijn naam is verbonden met de gedachte dat het eigen gelijk elk middel rechtvaardigt, hoe immoreel ook. Hij roept het beeld op van meedogenloze heersers en sluwe politici.

Het is niet moeilijk voorbeelden uit de wereldgeschiedenis te geven die illustreren hoe onmenselijk de gevolgen zijn, als je de stelregel ‘alles mag zolang het maar voor de goede zaak is’ in al zijn consequenties volgt. Maar weinigen zullen dat werkelijk blindelings volgen. Ter illustratie wijzen we dan graag naar de gruwelijke voorbeelden uit de historie, al is het maar om dezelfde fout geen tweede keer te maken. Maar daarmee is ‘het doel heiligt de middelen’ niet verdwenen. Integendeel. We zien er elke dag de voorbeelden van. In het groot bij internationale conflicten met precisiebombardementen en bermbommen of bij aanslagen op burgers. In het klein, bij het voordringen om een plaatsje in de trein, of net iets harder rijden dan toegestaan om op tijd op die belangrijke afspraak te zijn. Neem nu onderwijs. Je hoeft niet met een heel cynische blik naar de school te kijken om te concluderen dat Machiavelli daar vele volgelingen heeft. Jongeren in de volle kracht van hun ontwikkeling vier tot zes jaar achtereen elke werkdag van negen tot vier opsluiten in een lokaal, hen dwingen in bankjes naar volwassenen te luisteren en vervolgens met een uur of twee huiswerk naar huis sturen met als argument dat we ze toch op moeten leiden, wordt door heel wat leerlingen als een vorm van ‘het doel heiligt de middelen’ ervaren.

Machiavelli schrijft het niet eens met deze woorden in Il Principe. Op een andere plek, een brief aan een vriend, heeft hij geschreven: ‘men moet de politieke dingen aan hun doel beoordelen en niet naar hun middelen’. Dat, en de geur van 16e eeuwse meedogenloosheid die bij lezing uit zijn werk opstijgt, heeft tot de wat al te bondige samenvatting van zijn denken geleid.

Het is niet moeilijk zo’n uitspraak in algemene termen af te wijzen. Het doel heiligt natuurlijk niet alle middelen. Maar daarmee zijn we niet klaar. ‘Het doel heiligt de middelen’ heeft veel meer in zich dan een morele boodschap alleen. Het zegt iets  over een wezenlijke functie van leiderschap. Leidinggeven is geen bezigheid; het heeft een doel. Wat je doet en vooral ook hoe je de dingen doet, heeft een direct verband met wat je wilt bereiken. Een vriendelijk uitgesproken vermaning heeft een ander doel en effect dan een harde terechtwijzing. Een sussende toon geeft andere reacties dan een scherpe interventie. Vorm volgt functie heet dat. Leidinggeven, sturen, of het nu aan een klas of aan de hele school is, heeft een bedoeling en je kiest de passende middelen bij dat doel. Het ‘vorm volgt functie’ uit de management literatuur is de moreel opgeschoonde versie van het doel heiligt de middelen.

Leiderschap is een vorm van ‘belangen-vereniging’. Een middelgrote school heeft snel 50 of 60 leerkrachten. Duizend leerlingen is heel gewoon. Het kan niet anders of dat geeft ook grote verschillen in belangen. Maar ook op kleine scholen, zoals je die in het basisonderwijs veel vindt, zijn de belangentegenstellingen heel  zichtbaar. ‘Nee, dat gaat niet, want Ciska doet dinsdags mantelzorg’. Of ‘Peter wil liever geen tweede klassen meer…’. Leidinggeven in het onderwijs is, net als overal, leiding geven aan mensen. Niet om persoonlijke belangen of die van het bestuur na te jagen of de eigen mening door te drijven. De leiding zit er niet voor zichzelf. Geen macht om de macht. Volgens Machiavelli heeft leiderschap eerst en vooral een dienende rol. De leider is er om er voor te zorgen dat het volk ’wel vaart’. Dat is zijn opdracht, en daar dient hij zich met alle kracht voor in te zetten. Dat is het doel, daarvoor moeten de middelen aangewend worden. De stap naar de schoolleider en zijn school, of de leraar en zijn klas, is dan  gemakkelijk gezet. De schoolleider heeft tot taak er voor te zorgen dat het leerlingen en leerkrachten wel vaart. Maar wat is welvaren in een school?

Scholen zijn er niet als tijdspassering of om jongeren van de straat te houden. Ooit gestart als noodopvang bij het verbod op de mensonterende kinderarbeid – waar moest je met die kinderen heen, als de ouders 12 uur op de fabriek werkten? – is nu het eerste en belangrijkste doel van scholen goed onderwijs verzorgen. Welvaart in school wil zeggen dat leerlingen leren zonder daarbij voortdurend gehinderd worden door allerlei ordeverstoringen of gevaren van buiten. De school als dynamische en tegelijkertijd veilige en harmonieuze gemeenschap, met als bedoeling leerlingen zoveel mogelijk en zo goed mogelijk te laten leren. Dat is de opdracht van de schoolleiding. Daarvoor ben je schoolleider geworden. Dat is het doel en daar zijn de middelen voor. In de klas is het al niet anders. Daar is de leerkracht de leidinggevende. Hij zit daar niet om leerlingen blindelings te laten doen wat hij zegt, of om vooral de orde te bewaren. Hij zit daar om ervoor te zorgen dat leerlingen leren. Hij heeft de leiding om er voor te zorgen, dat leerlingen zich niet alsmaar zorgen  hoeven te maken. Hij heeft de leiding, opdat leerlingen niet voortdurend bezig moeten zijn zichzelf te beschermen tegen allerlei verstorend gedoe. Hij heeft de leiding, zodat leerlingen kunnen doen waarvoor de school in het leven is geroepen: zichzelf ontwikkelen, leren. Schoolleider en leerkracht, beiden leidinggevenden. De een voor de school, de ander voor zijn klas, beiden met in de kern hetzelfde doel.

Dat gemeenschappelijke doel kan gemakkelijk in gevaar komen. Waar verschillende mensen bijeen zijn, stapelen de belangenverschillen zich op. Als het er om spant staat het eigenbelang en dat je naasten bewust of onbewust voorop. Dan heiligt het doel veel middelen. Daarmee komt de leiding regelmatig voor moeilijke keuzes te staan. Wie geven we z’n zin en wie niet? Politieke spelletjes liggen op de loer. Politiek is onverbrekelijk verbonden met belangenstrijd. In de Tweede Kamer mag dat. Daar is het een ambachtelijk handwerk, en ook voor bestuurders van grote onderwijsinstellingen is het dagelijkse kost. Ook daar gaat het om belangen. Maar op het moment dat het politieke spel wordt ingezet om het persoonlijk belang te laten winnen van het schoolbelang, gaat er iets fout. Dan wordt politiek bedrijven een nodeloze tijd-en-energie verslindende bezigheid. Vergaderingen worden gehakketak, het gonst in de wandelgangen en er wordt flink voor- en doorvergaderd in de koffiekamer. De wortels van het menselijk gedrag mogen dan per definitie politiek zijn, op zo’n moment hebben we er in school vooral last van. Want als voor ons het ‘belangen-rijk’ is, mogen we veel van onszelf. Alle middelen worden uit de kast gehaald. Selectief argumenteren, overdrijven, jokken, liegen, draaien, dreigen, mokken, kwaadspreken, selectief informeren, bagatelliseren, verzwijgen, mooier voorstellen, ingewikkeld maken, druk uitoefenen… En dan hebben we het nog niet over ziekmelden, schorsen, reorganiseren of ontslaan. In de klas heet dat: ‘Nog één keer en je mag eruit…’. Allemaal middelen voor een oh zo nobel doel. Dat van jezelf of dat van de organisatie. De middelen zijn weliswaar door de eeuwen heen wat veranderd -we willen graag dat het er politiek correct uit ziet- maar de stelregel is gebleven.

 

Machiavelli leermeester van intriganten? Je kunt met messen brood snijden en mensen ombrengen en we maken ons zelf graag wijs dat wij van-het-brood-snijden zijn. Van Machiavelli leren we dat in elke organisatie ook politieke mores de dienst uit maken. Zijn ‘doel heiligt de middelen’ is het ‘vorm volgt functie’ van de zestiende eeuw. Hoe je de dingen doet, heeft alles te maken met wat je bereiken wilt. Of het nu om les- of leidinggeven gaat: je doet niet zomaar iets. Doel en middelen vormen één geheel. En daarbij uit de bocht vliegen kan iedereen overkomen.

Wie zonder ‘doel heiligt de middelen’ is, werpe de eerste steen.

Lees verder / reageer

Politiek incorrect

Clarkson ligt eruit…

Ze vonden het welletjes bij de BBC. Hij heeft iemand een mep verkocht en dat was na jaren van verboden grappen de spreekwoordelijke druppel. Merkwaardig. Eerst goede sier maken en veel geld verdienen met een programma voor zogenaamd echte mannen, en dan de presentator ontslaan als die zich dienovereenkomstig gedraagt.

Jeremy Clarkson was het belangrijkste gezicht van Top Gear. Een volstrekt overbodig programma overigens, over politiek incorrecte auto’s, met veel politiek incorrect commentaar. Maar wel erg grappig. Is Clarkson een foute man? Geen idee. Ik kon hartelijk lachen om zijn zogenaamd omstreden uitspraken. Top Gear was eerst humor, en pas daarna een auto-programma. Wekelijks subtiele beledigingen aan het adres van Opel-rijders, Fiësta bezitters, caravan-adepten, communisten in het bezit van een Lada, bewonderaars van de Morris Marina of de burgemeester van Londen en zijn verkeersbeleid. En dat alles ingepakt in typisch Engelse humor. Clarkson kon vreselijke dingen zeggen over auto’s en hun bezitters. Maar altijd met ’tongue-in-cheek’ en werkelijk niks en niemand was veilig. Eigenlijk was Top Gear een sitcom over auto’s met Jeremy Clarkson als Basil Fawlty. Weet u het nog? John Cleese in zijn misschien wel beste rol ooit, als uitbater van het gelijknamige hotel in de serie Fawlty Towers. Dat was ook een sitcom van de BBC. Toen mocht het blijkbaar nog. Basil Fawlty beledigde wekelijks zo’n beetje alles en iedereen wat in zijn hotel voorbij kwam: vrouwen, doven, oorlogsveteranen, Duitsers en niet te vergeten immigranten: Manuel, het Spaanse manusje-van-alles, ’he’s from Barcelona…’, was een geliefd mikpunt en werd, jawel, wekelijk door Basil naar hartelust geslagen voor heel wat mindere zaken dan een vergeten warme maaltijd.

Politiek incorrecte grappen strooit zout in wonden waarvan we liever net doen alsof ze er niet zijn. Ingepakt in de strenge wetten van theater en cabaretiers mag het nog net. Blijkbaar is bij de BBC iets pas humor als zij er een stempel van goedkeuring opplakken. Geen wonder dat er nooit meer een Monty Python kwam. Blijkbaar mag je bij de BBC alleen nog maar ergens om lachen als de baas het goed vindt. Opdat niemand er zijn handen aan brandt. Dat past wel bij een land waar ze de ISO-norm-onzin zo’n beetje hebben uitgevonden. Humor is pas humor als er humor op staat. Een goede politiek incorrecte grap wil mensen aan het denken zetten. Achter elke grap gaat een vaak pijnlijke werkelijkheid schuil. Je moet de grens opzoeken om te weten waar die ligt.

Is Clarkson een domme, rechtse bal die maar wat roept? Welnee. Eerder een slimme, wat ijdele man, met een scherp gevoel voor humor, die graag dingen hardop zegt. Zo ken ik er wel meer op tv. En met een voorliefde voor dikke, snelle auto’s natuurlijk. Dikke, snelle auto’s die hij bij herhaling volslagen overbodig noemde, maar ook leuk. Daar ben ben ik het twee keer met hem eens.

Clarkson cs vertrekken vermoedelijk voor veel geld naar Netflix voor een nieuw programma wat geen Top Gear mag heten, want die naam is van de BBC. Die zeggen op hun beurt gewoon door te willen met een nieuwe presentator. Beide programma’s zullen wel nooit meer zo goed worden als het origineel. Kijkers zoals ik zijn de echte verliezer. Weer een goed tv-programma minder.

Lees verder / reageer

Beeldig!

Afbeelding OnderwijsLetters en cijfers. Daar moeten we het mee doen op school. Leren doe je met een boek en rekenmachine. Dat is natuurlijk niet waar. Klinklare onzin zelfs. Dat hebben we er op school van gemaakt.

 Letters en cijfers zijn maar twee van de vele ingangen tot ons hoofd. Effectief leren kan ook anders. Die andere deuren laten we op school veelal dicht. Te ingewikkeld, teveel gedoe, te lawaaiig, te weet ik veel. Afkijken is één van de meest effectieve manieren van leren. Dat mag daar ook al niet. Als toppunt van innovatie geldt op dit moment het gebruik van de ipad in het lokaal. Dan heet je een ipad-school.  Als ik vervolgens vraag waaròm dat beter is, krijg ik als antwoord dat je er alle leermiddelen op kunt zetten en dat leerlingen op het internet bla bla bla. Meer letters en cijfers dus. Terwijl over beeldscherm lezen inmiddels sterk het vermoeden bestaat, dat het voor begrijpend lezen minder geschikt is. De lezer mist het zicht op de structuur van de tekst. Moet maar afwachten hoelang die is bijvoorbeeld. Dat leidt af, en beïnvloedt de concentratie. Maar men gaat gewoon door met de examens te digitaliseren.

Genoeg gemopperd. Er gloort licht aan de horizon. Sterker nog, de zon komt op!Bijvoorbeeld bij de onderwijs-meute The Crowd. Een losgeslagen ploegje vrijdenkers en doeners, die niet in de fout willen vervallen met nieuwe media oud onderwijs op te leuken. Of de ’flipping the classroom’ initiatieven, ook een fundamenteel andere manier van denken en doen over goed onderwijzen.

Dat gaan we nu ook met Effectief leren doen. Natuurlijk, de boeken blijven wel, er komt zelfs weer een nieuwe druk, maar we gaan het ook anders doen. We dat zijn een klein groepje medewerkers van de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht  (HKU) en ik. Ik kwam met ze in contact toen ik op zoek was naar mensen die de didactische principes uit Effectief leren konden visualisieren in korte, pakkende filmpjes voor op het internet. Bingo. Er zijn nog mensen die weten wat meedenken is. Leiding die stimuleert en inspireert in plaats van controleert. Inmiddels werkt één docent hard met studenten aan visualisering van de samenvattingen van elk hoofdstuk. ’Visual notes’ heet het principe, en Kim Ravers is de creatieve motor. Geen samenvattingen om te leren, maar om te helpen er jouw verhaal van te maken. Dat heet kennis eigen maken. In een andere hoek van de opleiding wordt druk gesleuteld aan de eerste versie van een game effectief leren: stap 1, wat moet de docent de eerste minuten van de les doen, opdat er geleerd kan worden.  Gaming wordt in bedrijfsopleidingen al veel gebruikt, en blijkt daar heel goed te werken. Dat is niet raar natuurlijk. De principes zijn niet anders dan die van een goede les: heldere, uitdagende doelen,  spannende leeromgeving, alle zintuigen op scherp. En dan ook nog een fiks tempo. Wat wil je nog meer? De leraaropleiding is naast al zijn academische doelen natuurlijk ook een beroepsopleiding. Leraar zijn is een vak. In de game Effectief leren komen natuurlijk ook rust momenten. Zonder reflectie geen beklijvend leren. Maar anders wordt het wel. Eindelijk. Misschien komt het dan toch nog goed met het onderwijs.

Ik houd u op de hoogte!

Lees verder / reageer

Met Machiavelli naar school (afl. 3)

Eigenbelang of algemeen belang?

Ze vergeten eerder de dood van hun vader dan het verlies van hun erfdeel. machiavelliIkke, ikke, ikke en de rest kan stikke. Machiavelli schotelt ons geen prettig mensbeeld voor. Eigenbelang, daar draait het in het leven om en de rest is bijzaak.

Zijn we allemaal zulke zelfzuchtige slechteriken of kun je  stellen dat de mens, pathologische misdadigers even daargelaten, van nature juist het goede met zijn omgeving voorheeft? Een antwoord op die vraag is belangrijk als je leiding geeft, of het nu aan een klas is of aan een school. Bestaat er een goed antwoord?

Als je van het goede in de mens uitgaat, kun je als leidinggevende iedereen wel zo’n beetje zijn eigen gang laten gaan. Hooguit hier en daar wat stroomlijnen en afstemmen. Maar als dat niet zo is, als mensen in principe niet te vertrouwen zijn, is controle geboden. Dan moet je de klas of je medewerkers goed in de gaten houden, want anders verdwijnt de kaas zomaar van je brood. Het mensbeeld dat je meedraagt, je kijk op mensen, beïnvloedt je stijl van leidinggeven. De directeur met veel vertrouwen in zijn medewerkers geeft ze de vrije hand in het budget van de kampweek voor groep acht. De leerkracht die zijn pappenheimers meent te kennen, controleert elke les nauwgezet het huiswerk en maakt een aantekening in zijn agenda.

‘Ze vergeten eerder de dood van hun vader dan het verlies van hun erfdeel’. Naar zulke uitspraken hoef je in Machiavelli’s werk niet lang te zoeken. Dezelfde gedachte steeds anders verwoord. Een cultuurpessimist, zouden we nu zeggen. Machiavelli gaat ervan uit  dat, als het er op aan komt, ieder mens slecht is. Slecht voor iedereen behalve zichzelf. De blik gericht op het eigen voordeel met, als het er om gaat, weinig mededogen voor wat er zich buiten zijn directe eigenbelang afspeelt. Het zijn uitspraken die op het eerste gezicht een hardvochtig oordeel over ons vellen. Hebben wij dan nooit het beste met de ander voor? Bestaat er dan niet zoiets als opofferingsgezindheid? Draait de wereld om eigenbelang? Zijn mensen van nature slecht?

Los gezien van allerlei psychologische of sociale storingen die mensen tot moord en doodslag kunnen brengen en van wat religie ons wil laten geloven, is de vraag niet met een simpel ja of nee’te beantwoorden. Op het eerste gezicht zijn we voor het overgrote deel allemaal aardige, nette mensen. Wij zelf natuurlijk in de eerste plaats, de buren, de collega’s op het werk. Je mag de één wellicht wat meer dan de ander, maar echte slechteriken? Dan moet je aan een andere deur zijn. Maar hoever reikt dat optimistisch vergezicht? Er sluimert ook een andere blik. Bij de één diep weggestopt, bij de ander dicht onder het oppervlak. Als we ons bedreigd voelen in ons bestaan of iemand komt onze naasten te na, dan vaart er niet zelden een meedogenloosheid in ons waarbij we alles om ons heen kunnen vergeten. De trek om je mond verhardt, je woorden worden scherper. Een normaal gesproken zachtaardige huismoeder verandert in een valse leeuwin, als iemand de hand opheft naar haar kroost en brave huisvaders komen op hoge poten verhaal halen, als het advies vmbo is in plaats van het gedroomde havo. Wellevendheid bestaat plots niet meer, regels worden vergeten en verbaal geweld is ineens toegestaan. En soms blijft het daar niet bij. Mensen kunnen blijkbaar goed en slecht zijn. In zijn jaren van onderhandelend heen en weer reizen tussen elkaar de tent uit vechtende Italiaanse potentaten had Machiavelli zijn lesje wel geleerd: schone beloftes en messen in de rug.

Als je leven op rolletjes verloopt, is het niet moeilijk de goedheid zelve te zijn, maar als het er echt om spant blijft van al die schone schijn vaak weinig over. Ons gedrag wordt in grote mate bepaald door de omstandigheden waarin we verkeren. De invloed van de eigen vrije wil of keuze wordt alsmaar kleiner gedacht. Wat we doen is niet het resultaat van koele, verstandige overwegingen, maar wordt bewust èn onbewust gestuurd door een bonte mengeling van meestal emotionele impulsen als reactie op wat ons overkomt. De mens wil zich handhaven, bij voorkeur groeien. Dat willen we voor ons zelf en voor hen die bij ons horen. Als dat belang gevaar loopt, brengt het onbewuste samenspel van drijfveren en emoties het slechtste in ons boven. Dat was zo ten tijde van Machiavelli en dat is nog zo. De mores uit de Italiaanse stadstaatjes in de zestiende eeuw waar Machiavelli zijn lessen leerde, lijken dan ineens niet meer zo ver weg. Kinderen en volwassenen kunnen tot verbijsterend wrede woorden en handelingen komen, als het er om gaat het eigenbelang te beschermen. En het is ons nauwelijks kwalijk te nemen. Miljoenen jaren draaide ons dagelijkse bestaan om overleven. Het binnen- of buitensluiten van anderen met het eigen- en groepsbelang als voornaamste criterium, is diep in ons denken en doen ingeslepen. Oude drijfveren met nieuwe gezichten. We zetten een schutting om de tuin en een hek om het land en gaan bij echt grote belangenverschillen een bloedige oorlog niet uit de weg. Eigen volk eerst, in het groot en in het klein. Dat doen we, omdat we onze kostbaar veroverde omgeving willen veiligstellen. Mensen hebben belangen. De mensen in een buurt, in een land en in een school. En als ze het gevoel hebben dat die bedreigd worden, komen ze daarvoor op. Onder een dun amalgaam van gemeenschapszin, politieke correctheid en moraal, sluimeren meedogenloze fysieke en psychologische drijfveren. De opvatting dat de mens een dier is met slechts een dun laagje vernis van verstand en geweten, een aard die ons net zo vaak in de weg zit dan ze ons helpt, daar zijn veel biologen, neurowetenschappers en psychologen het inmiddels wel over eens. Mensen zijn van nature goed voor zichzelf en voor diegene van wie ze vinden dat die bij hen horen. En slecht voor alles dat de huiselijke haard en wat ze menen dat daar bij hoort bedreigt. Die zorg voor ons zelf en de eigen groep heeft ons ver gebracht in de evolutie. We gaan door het vuur voor verworven rechten, ons bezit, en het welzijn van onze naasten. Machiavelli keek vijf eeuwen geleden goed om zich heen. Zonder gedragswetenschap of neurobiologie wist hij dit ook.

Dat belooft niet veel goeds als die belangen botsen. Wat goed is voor de één, kan de doodsteek zijn voor de ander. De voorbeelden daarvan zijn zichtbaar van zandbak tot verzorgingshuis. In het verenigingsgebouw, de raadzaal, de raad van commisarissen, de koffiekamer, op de werkvloer en in elke school. Belangenconflicten zijn overal. De schepjes in de zandbak zijn tegenwoordig niet voor niets van plastic en voor rollators kwamen er verkeersregels in het tehuis. In de belangenstrijd vallen woorden en komen we tot handelingen, die we in onze vertrouwde binnenwereld niet licht zouden gebruiken. In groep zeven maken zogenaamde ‘klas-genoten’ met subtiel pestgedrag het leven van een buitenbeentjes zuur. Leerkrachten praten in een rapportvergadering over leerlingen op een toon en met woorden die ze nooit voor hun eigen kinderen zouden gebruiken. Schoolleiders schuiven met medewerkers alsof het apparaten zijn, en op haar beurt schuift het bestuur of de raad van toezicht net zo gemakkelijk met de directeur. Hoe goed de leerkracht ook is, met de verkeerde levensovertuiging of seksuele geaardheid komt hij sommige scholen niet binnen. De belangen van de verschillende partijen zijn te tegenstrijdig voor rimpelloze oplossingen.

De school is een strijdveld van belangen. Zelfs in de meest homogene klas zijn onderling nog grote verschillen. Moet je rekening houden met die ene leerling die nog een keer uitleg nodig heeft, of kan er snel door worden gegaan omdat de anderen het al begrijpen? Is dat huiswerk niet voor de één teveel en voor de ander te weinig? In de school werkt een groot aantal leerkrachten met verschil in opvatting, werkwijze en met verschillende belangen. Moeten we op een ander moment vergaderen omdat juf Petra geen kinderoppas kan vinden, of blijven we bij de middag die de anderen beter schikt? Moet 3C een tussenuur krijgen omdat de leerkracht natuurkunde zijn roosterwens gehonoreerd wil  zien, of is een rooster zonder tussenuren voor 3C belangrijker? Wat voor de één een prima oplossing is, kan voor de ander heel nadelig uitpakken. Hoe moet het dan verder? Wiens belang geeft de doorslag?

Eigen belang of algemeen belang? Om die strijd te slechten is leiderschap nodig. Leiderschap met net zoveel onverzettelijkheid als de boze moeder die opkomt voor haar kind. Leiderschap met net zoveel gevoel voor intrige als de medewerker die op slinkse wijze zijn zin probeert te krijgen. Leiderschap met kracht, inzet en intelligentie boven maar vooral ook tussen de strijdende partijen. Omdat er altijd eigenbelang èn algemeenbelang is.

Lees verder / reageer