Het M woord

Ineens was het er weer. Het verboden ‘M’ woord. Paul Rosemuller meldde op radio 1 namens de VO-raad dat het goed zou zijn als er een driejarig heterogene onderbouw in het VO zou komen. Hij was nog niet uitgesproken of onderwijs columnist en beroeps cynicus Ton van Haperen toeterde het woord ’Middenschool’ er tussendoor. ‘Dat mislukte experiment uit de vorige eeuw’ of woorden van die strekking. Daar gaan we weer, dacht ik. Noem bij een onderwijsvernieuwing het woord middenschool en iedereen holt de kamer uit. Framen heet dat tegenwoordig. Maar eerlijk is eerlijk, het idee voor een driejarig heterogene onderbouw in het VO vertoont veel overeenkomsten met wat ooit ’Het middenschool experiment’ heette. 

Inmiddels is het meeste stof al weer neergedaald en lijkt dit plan dezelfde weg op te gaan als al die andere, bijna wekelijkse hete hangijzers over onderwijs: leesvaardigheid, artikel 23, het Haga vraagstuk, een nieuw curriculum: als je maar lang genoeg stil zit, waait het wel over. 

Van mij mogen ze het best de terugkeer van de Middenschool noemen. Graag zelfs. Het is niet een alleen maar mislukt experiment uit de vorige eeuw. Tot op vandaag zijn er scholen die heel effectief met een heterogene onderbouw werken. Dat is ook de opbrengst van het experiment toen. De landelijke invoer is er niet van gekomen, zoveel is juist, maar misschien is dat maar goed ook. In één van de evaluatie onderzoeken werd indertijd met zoveel woorden geschreven dat onderwijs aan breed heterogene groepen prima kon als, en dan komt het, de docent dat wilde en kon. Daar zat en zit de crux. Dingen moeten doen die je niet wilt of niet kunt – kiest u zelf de volgorde maar – worden hoog zelden een succes.

Eén van de makkes van de middenschool plannen toen was dat het in de eerste plaats verdedigd werd vanuit allerlei sociaal maatschappelijke opvattingen. Bij de start was geen sprake van een ook maar enigszins uitgewerkt onderwijskundig concept, laat staan de praktische invulling daarvan. Dat werk moesten de scholen allemaal zelf doen. Er was weliswaar ondersteuning vanuit allerlei bureaus, maar die wisten op dat moment weinig meer dan wat een goede, creatieve docent zelf kon bedenken. Bezint terwijl je begint was zo’n beetje de innovatie strategie, wat overigens helemaal geen slechte manier van werken bleek. Het gevolg van die start was wel dat binnen veel scholen meer politieke discussies over de plannen plaatsvonden, dan onderwijskundige zoektochten. 

Maar er was ook succes. Verschillende van de deelnemende scholen vonden met veel vallen en opstaan uiteindelijke voortreffelijke oplossingen voor de vele onderwijskundige vraagstukken op didactisch en pedagogisch gebied die ze moesten tackelen, wil er in een zo heterogene klas door iedereen effectief geleerd worden. Daarmee groeide er in die scholen ook een generatie docenten die voortdurend aan hun repertoire werkten om in die complexe situatie de goede werkwijze te vinden. Velen vonden voortreffelijke antwoorden en wilden niet meer terug naar de oude, schijnbaar homogene situatie. Die generatie is nu aan het pensioneren. Hun goede ervaringen uit het middenschool experiment van toen zijn nooit breed geoogst en al helemaal niet vertaald naar goede onderwijspraktijk voor iedereen. Het wordt onterecht nog steeds als een mislukt experiment gezien terwijl er ook heel veel winst is geboekt, zij het ‘slechts’ op schoolniveau.

Tegelijkertijd is er de afgelopen twintig jaar veel meer kennis, didactische variatie en kunde voor docenten beschikbaar gekomen. Er zijn inmiddels veel verschillende mogelijkheden voor het wiel, dat toen, dertig jaar geleden, met dagelijks hard werken in de klas moest worden uitgevonden. Veel van die kennis vindt nu slechts mondjesmaat zijn weg naar de praktijk. Samen ontwerpen, proberen, herbezinnen, bijslijpen en opnieuw proberen is de weg naar goed onderwijs dat tegemoet komt aan de behoeften van leerlingen èn maatschappij.

Mijn advies aan VO-raad en politiek is niet opnieuw de heilloze weg te gaan van de eindeloze voor en tegen discussies. Geen panel-avonden, forum discussies of grote conferenties. Geef scholen die er voor kiezen en docenten die het willen de ruimte en middelen tot experimenteren. Het vraagt talent, doorzettingsvermogen, creativiteit, optimisme èn veel durf om binnen een drukke baan aan de slag te gaan met het door ontwikkelen van je eigen kwaliteit en die van het werk. Beloon mensen die dat willen en kunnen en kijk goed naar wat daar gebeurt. Laat de goede voorbeelden de maat zijn, niet diegenen die op voorhand al roepen dat het niet kan. Daar energie in stoppen is verloren moeite. Stop ook geen geld in plannen voor grote systeem veranderingen. Dat geld verdwijnt onder vergadertafels. Facilliteer zichtbare ontwikkeling in de praktijk en beloon succes. Scholen kunnen ook klein beginnen. Eén breed heterogene klas, met een kleine, stevige, gemotiveerde groep docenten die samen aan de slag gaan en de opbrengsten daarvan delen in school. 

Voorkom één weg één waarheid oplossingen. We komen er niet met alleen gepersonaliseerd leren, wat differentiatie, individualisering of uitsluitend samenwerkend leren. Het antwoord zit in docenten die in breed heterogene groepen willen werken, al is het maar omdat ze dat een uitdaging vinden. Docenten die een breed pedagogisch en didactisch repertoire willen ontwikkelen dat bij hen en hun praktijk past. Val ze niet lastig met allerlei verantwoordingssystemen, maar stel als enige eis dat je altijd mag komen kijken, en doe dat ook! En verder geen papier en gedoe. Als je ontwikkeling wilt, komt systeem verandering niet eerst, maar pas helemaal aan het einde. Als het blijkt te werken.

En het M woord? Laten we de leugen dat het overal mislukt is zo snel mogelijk vergeten. Er waren op een aantal scholen voortreffelijke breed heterogene praktijken. Daar zou menig school nu nog wat van kunnen leren.

Over veertien ga ik op deze pagina wat dieper in op de gedachte ‘gepersonaliseerd leren. Dat idee haalde dezer dagen weer eens de pers. Hoogste tijd omdat eens echt onder de loep te leggen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *